Barışın Bedeli: Kongo'nun Yeraltı Zenginliği Kime Kaldı?

Teknolojik ürünler artık gündelik hayatın birçok alanında vazgeçilmez unsurlar olarak yer alıyorlar. Onlar olmadan bir hayat düşünemez olduk ve insanlığın temel ihtiyaçları arasında sayılmaya başlandı. Aynı şekilde teknoloji ürünleri de insanlar gibi belirli bazı mineraller ve madenlere ihtiyaç duyuyor. Gelinen son noktada ise bu minerallerin, devletlerin enerji ve üretim gibi temel kapasitelerini doğrudan etkilediğini görüyoruz. Artık kritik mineraller ve stratejik hammaddeler gelecek dönemin en önemli jeopolitik kozlarından biri hâline geliyor.

Ülkeler de artık bu mineral ihtiyacını birer ulusal çıkar olarak görmeye başlayıp bu konuda birbirlerine baskı kurmaya başladı. Uzun süredir askeri çatışmaların yaşandığı Kongo, bu mineral çatışmalarının en yoğun görüldüğü ülkelerden biri olarak öne çıkıyor. Bu yazımızda bu çıkar çatışmasının kurbanı olan Kongo'yu ve bitmek bilmeyen iç ve dış çatışmalarını irdeleyeceğiz.

Bitmeyen Savaşın Kökleri

Kongo 1885 yılından itibaren dönemin Belçika Kralı Léopold'ün kişisel yönetimi altında sömürülmeye başladı. 1908 yılında Belçika Devleti'nin doğrudan yönetime geçmesiyle birlikte sömürge yönetimi ile Belçika Kongosu ismini aldı ve kurumsallaştı. 1906 yılında kurulan UMHK adlı madencilik şirketi, ülkenin en zengin bölgesi olan Katanga'daki madenlerin kontrolünü tamamen elinde tuttu. Bakır, kobalt, altın ve elmas gibi minerallerin çıkarılması, Kongo ekonomisinin temel unsurlarından biri hâline geldi.

1965 yılında Mobutu Sese Seko bir darbeyle ülke yönetimini ele geçirdi. Mobutu, iktidara geldikten sonra UMHK şirketini millileştirdi ve yerine Gécamines adlı devlet şirketini kurdu. Ancak bu millileştirme madenlerin Batı'ya akışını durdurmadı.

1994’te gerçekleşen Ruanda Soykırımı Kongo üzerinde siyasi ve güvenlik açısından birçok dengeyi değiştirdi. Soykırım sonrasında çok sayıda insanın Kongo'ya kaçması, ülkenin doğusundaki gerilimleri artırdı. Bu çatışmaların neticesinde 1996'da Birinci Kongo Savaşı, 1998'de ise İkinci Kongo Savaşı yaşandı. Savaştan sonra ise bölgedeki silahlı gruplar faaliyetlerine devam etti.

2006 yılında Halkın Savunması İçin Ulusal Kongre (CNDP) adında Ruanda destekli bir milis grubu ortaya çıktı. 23 Mart 2009'da ise bu grup Kongo hükümeti ile bir anlaşmaya vardı. Anlaşmaya göre grup siyasi bir partiye dönüşecek, militanları ise ordu için entegre edilecekti. Eski CNDP üyeleri, Kongo hükümetinin verdiği sözleri tutmadığını, kendilerine ayrımcılık yapıldığını ve anlaşmanın şartlarına uymadığını iddia etti. Grup ordudan ayrılıp isyan başlattı. Harekete anlaşmanın tarihine ithafen "M23" adı verildi.

M23, Kasım 2012'de stratejik öneme sahip Goma şehrini ele geçirerek gücünü kanıtladı. Ancak uluslararası baskılar sonucu geri çekilmek zorunda kaldı. BM destekli bölgesel askeri güçlerin müdahalesiyle M23, 2013 sonunda yenilgiye uğratıldı ve savaşçılarının bir kısmı Uganda ile Ruanda'ya sığınarak uzun bir sessizlik dönemine girdi.

M23'ün Yeniden Yükselişi

M23, uzun süren sessizliğin ardından Kasım 2021'de tekrar silahlı faaliyetlere başladı. Son dönemlerde ciddi atılımlar yapan örgüt kısa bir sürede daha gelişmiş bir askeri kapasite ve örgütlenme sergilemeye başladı. Uganda sınırındaki stratejik Bunagana sınır kasabasını ele geçirdi. Örgüt ayrıca dünya koltan üretiminin yaklaşık %15'ini tek başına sağlayan Rubaya maden bölgesini tamamen işgal etti. BM'ye göre, M23/AFC'nin kontrolündeki Rubaya maden bölgesinde koltan ticaretinden elde edilen vergi gelirleri aylık yaklaşık 800 bin dolara ulaştı.

Ayrıca Aralık 2024'te Kongo hükümeti, Apple şirketini Kongo'dan yasadışı olarak çıkarılan mineralleri elektronik üretmek için kullanmakla suçlayarak Avrupa mahkemesinde dava açtı. Ocak 2025 boyunca hem Kuzey hem de Güney Kivu eyaletlerinde ciddi saldırılar düzenledi. Bu saldırıların neticesinde milyonluk nüfusa sahip Goma ele geçirildi. Goma'nın ardından Güney Kivu'nun başkenti Bukavu da M23'ün kontrolüne geçti. Örgüt artık Kongo'nun doğusundaki en büyük iki metropolde fiilî kontrol sağlayan bir güç hâline geldi.

Büyük Anlaşma

M23'ün 2025 yılı başındaki taarruzlarıyla Goma ve Bukavu'yu ele geçirmesi, bölgedeki kritik mineral akışını tamamen tıkama noktasına getirince ABD diplomatik sürece daha güçlü bir biçimde dahil oldu.

Son yıllarda nadir metallerde ve kritik minerallerde ciddi bir Çin dominasyonu varken ABD geri kalmak istemedi ve bu iki ülkeyi anlaşma için bir araya getirdi. ABD Başkanı Donald Trump'ın arabuluculuğunda yürütülen diplomatik süreç, 4 Aralık 2025 tarihinde Kongo Cumhurbaşkanı Tshisekedi ve Ruanda Cumhurbaşkanı Kagame tarafından Beyaz Saray'da Washington Barış ve Refah Anlaşmaları adıyla resmiyete döküldü.

Washington Anlaşması, Batı'nın yeşil enerji ve dijital dönüşüm için ihtiyaç duyduğu kritik minerallerin tedarik zincirini Çin'in tekelinden kurtarmak ve M23/Ruanda maden ticaretini kayıt altına alan ve bölgedeki kaçakçılık iddialarını azaltmayı hedefleyen bir ticaret mekanizması oluşturmayı amaçlıyordu. Anlaşmada "Stratejik Varlık Rezervi" mekanizmasıyla Kongo'nun en değerli maden ve altın yataklarında ABD'li şirketlere ilk teklif hakkı tanınması; buna paralel olarak madenlerin Çin kontrolündeki limanlar yerine Lobito Koridoru üzerinden taşınması şart koşulup önümüzdeki 5 yılda bakırın %50'si, çinkonun %90'ı ve kobaltın %30'unun Batı'ya yönlendirilmesi hedefleniyor.

Bu düzenleme Kongo kamuoyunda egemenliğin madenler karşılığında satılması olarak yorumlanarak tepki çekti ve muhalif avukatlar Ocak-Şubat 2026'da anlaşmanın iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurdu.

Askeri taahhüt olarak ise Ruanda, Kongo topraklarında M23'e verdiği doğrudan askeri desteği keseceğini ve kendi askerlerini 90 gün içinde geri çekeceğini taahhüt etti. Kongo ise Ruanda için tehdit oluşturan Hutu milis grubu FDLR'yi etkisiz hâle getirmeyi kabul etti.

Sahadaki Gerçeklik

Washington Anlaşmaları imzalandıktan sonra ekonomik ve hukuki süreç hızla ilerlerken, güvenlik konusunda aynı ilerleme sağlanamadı.

Kongo'daki Anayasa Mahkemesi'nin sonucunu bekleyen avukatlar için mahkeme aylarca sessiz kaldı. Nisan'da yapılan ikinci bir duruşma talebine de yanıt vermedi. Buna rağmen Kongo Ulusal Meclisi 27 Nisan 2026'da anlaşmayı ciddi bir tartışma yapılmadan 371'e 1 oyla onayladı; Senato oylaması ise hâlâ bekliyor.

Ekonomik cephede ABD hızlı hareket etti. Şubat 2026'daki Kritik Mineraller Bakanlar Toplantısı öncesinde Trump, EXIM Bankası'ndan (ABD İhracat-İthalat Bankası) 10 milyar dolarlık başlangıç finansmanıyla desteklenen "Vault" adlı stratejik mineral rezervi projesini duyurdu. Nisan sonunda ABD Hazinesi, eski Devlet Başkanı Joseph Kabila'yı hedef alan bir yaptırım kararıyla mineral ticaretine yönelik yüzde 50 kuralını yeniden devreye soktu. Haziran'da ise M23 kontrolündeki bölgelerden Ruanda'ya mineral kaçırılmasına aracılık eden çok sayıda kişi ve kuruluşa yaptırım uygulandı.

2026 Ağustos'ta anlaşmanın Kongo iç siyasetindeki en tartışmalı yansıması gündeme geldi. İktidar çevreleri, SPA'nın 12. maddesinin ülkeyi anayasal reforma zorladığını söyledi ve bunun tartışmanın önünü açabileceğini ima etti. Oysa Kongo Anayasası'nın kendi 12. maddesi tüm Kongoluların kanun önünde eşitliğini güvence altına alıyor. Kongolu hukukçular ise yabancı bir devletin (ABD) şirketlerine kendi vatandaşlarından ve yerel madencilerinden çok daha üstün hukuki ve mali ayrıcalıklar tanınmasının, anayasanın garanti altına aldığı bu eşitlik ilkesini doğrudan çiğnediğini savunuyor.

Güvenlik hattında tablo daha karamsar yöne doğru evrildi. Aralık imzasının hemen ardından, Ocak 2026'nın ilk günlerinde M23 Masisi ve Walikale'de yeni saldırılar başlattı. Kongo ise yedi Ruandalı asker ve sekiz yabancı sivili esir alarak bunu Ruanda'nın savaşa doğrudan dahil olduğunun kanıtı olarak sundu. Aynı ay Goma'da bir dron saldırısında ölen sivillerin cenazeleri toprağa verildi ve çatışmalar durmadı.

Mart ayında Washington'da tekrar bir araya gelen taraflar, Ruanda'nın kademeli asker çekimi ve Kongo'nun FDLR'yi etkisizleştirmesi konusunda somut adımlar atmayı kabul etti, ancak bu taahhütler yıl boyunca tekrarlanmasına rağmen sahada büyük ölçüde kâğıt üzerinde kaldı. Yaz aylarında M23 kontrolündeki Bukavu'da bir okul yangını facia ile sonuçlandı. UNICEF ölü sayısının en az 26 çocuğa ulaştığını açıkladı.

Temmuz sonunda Kongo hükümeti, FDLR'nin yalnızca bir bölümünün silahsızlanma protokolünü kabul ettiğini duyurdu. Ağustos'ta Cenevre'de altıncı Ortak Güvenlik Koordinasyon Mekanizması (JSCM) toplantısı yapıldı; taraflar sahadaki doğrulama mekanizmalarını güçlendirecek girişimler üzerinde anlaştı ve Ekim'de yapılacak üçlü planlama konferansına karar verdi. Geçtiğimiz günlerde taraflar Cenevre'de yeniden bir araya geldi; ancak FDLR'nin etkisizleştirilmesi ve Ruanda'nın asker çekimi gibi kilit maddeler hâlâ askıda ve bölgede çatışmalar sürüyor.

Bir yılı aşkın süredir ilerleyen sürece baktığımızda ortaya çıkan tablo pek iç açıcı değil. Mineral ticaretini yasal zemine oturtan ekonomik ve hukuki hat hızla işledi. Fakat sivillerin güvenliğini doğrudan ilgilendiren askeri hat, Ruanda'nın çekilmesi, FDLR'nin etkisizleştirilmesi ve M23'ün silah bırakması neredeyse hiç ilerlemedi. Bu asimetri, anlaşmayı barış kisvesi altında bir kaynak güvenliği düzenlemesi olduğu izlenimini veriyor ve ABD'nin ekonomik çıkarlarına hizmet ettiğini düşündürüyor. Washington ve Ruanda cephesi ise her toplantısı sonrası yayımlanan ortak bildiriler, atılan adımları somut ve kademeli bir ilerleme olarak sunuyor.

İç meşruiyet sorunu da çözülmüş değil. Anayasa Mahkemesi'nin aylarca sessiz kalıp ardından meclisin anlaşmayı tartışmasız onaylaması, anlaşmanın Kongo kamuoyunda gerçek bir müzakereden çok dayatılmış bir çerçeve olduğunu düşündürüyor. Sahadaki gerçeklik de diplomatik metinlerin gerisinde kalıyor. Ocak'taki dron saldırısında ölen siviller, yaz aylarında Bukavu'daki okul yangınında hayatını kaybeden çocuklar, süregiden Kivu çatışmaları vaat edilenlerin çok dışında bir gerçek olduğunu gösteriyor.

Ekim'de yapılacak üçlü planlama konferansı, sürecin kâğıttan sahaya taşınıp taşınmayacağının önemli bir göstergesi olacak. Ancak Kongo'nun 1885'ten bu yana tekrar eden hikâyesi, kaynak zenginliğinin dışarıdan aktörlerin çıkarına hizmet ettiği ve ülke içi barışın ise hep bir adım geride kaldığı bir döngü göz önüne alındığında, bu son anlaşmanın öncekilerden farklı bir sonuca ulaşıp ulaşamayacağını zaman gösterecek.

Kaynakça

Association for Diplomatic Studies and Training. “Kleptocracy and Anti-Communism: When Mobutu Ruled Zaire.” Association for Diplomatic Studies and Training, September 2016. https://adst.org/2016/09/kleptocracy-and-anti-communism-when-mobutu-ruled-zaire/

Al Jazeera. “Geneva Talks Put Rwanda-DRC Peace Deal to the Test.” September 15, 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/9/15/geneva-talks-put-rwanda-drc-peace-deal-to-the-test

BBC. “Africa: Story of Africa—Chapter 7.” BBC World Service. https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/14chapter7.shtml

BBC Türkçe. “Haberler—Dünya.” BBC Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-61740945

Council on Foreign Relations. “Conflict in the Democratic Republic of Congo.” Global Conflict Tracker. https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/violence-democratic-republic-congo

Egmont Institute. “The Washington Agreements: Peace for Business Is Not Enough.” Egmont Institute. https://egmontinstitute.be/the-washington-agreements-peace-for-business-is-not-enough/

Friends of the Congo. “Coltan.” Friends of the Congo. https://friendsofthecongo.org/coltan/

Friends of the Congo. “Kinshasa Constitutional Court Asked to Invalidate Washington Agreement on Strategic Minerals.” Friends of the Congo. https://friendsofthecongo.org/kinshasa-constitutional-court-asked-to-invalidate-washington-agreement-on-strategic-minerals/

Independent Türkçe. “Kongo’da M23/AFC’nin Meşruiyet Oyunu.” September 3, 2026. https://www.indyturk.com/node/782005/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/kongoda-m23afcnin-me%C5%9Fruiyet-oyunu

Milliyet. “Diktatör İmalatı.” Milliyet. https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/diktator-imalati-5383044

Mongabay. “Scrutiny Grows over DRC-US Minerals Deal Even as Other African Nations Sign Up.” February 2026. https://news.mongabay.com/2026/02/scrutiny-grows-over-drc-us-minerals-deal-even-as-other-african-nations-sign-up/

Oakland Institute. “US-DRC Strategic Partnership Agreement Faces Constitutional Challenge in Court.” The Oakland Institute. https://www.oaklandinstitute.org/press-release/us-drc-strategic-partnership-agreement-faces-constitutional-challenge-court

United Nations. “Historical Background: Rwanda.” United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect. https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/historical-background.shtml

U.S. Department of Commerce, International Trade Administration. “Democratic Republic of the Congo—Mining and Minerals.” Country Commercial Guide. Last published February 20, 2026. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/democratic-republic-congo-mining-and-minerals

U.S. Department of State. “Joint Statement on the Sixth Meeting of the Joint Security Coordination Mechanism for the Peace Agreement between the Democratic Republic of the Congo and the Republic of Rwanda.” August 2026. https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/08/joint-statement-on-the-sixth-meeting-of-the-joint-security-coordination-mechanism-for-the-peace-agreement-between-the-democratic-republic-of-the-congo-and-the-republic-of-rwanda/

Vikipedi. “Belçika Kongosu.” Vikipedi, Özgür Ansiklopedi.

https://tr.wikipedia.org/wiki/Bel%C3%A7ika_Kongosu

Vikipedi. “Zaire.” Vikipedi, Özgür Ansiklopedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Zaire

Wikipedia. “2025 Goma Offensive.” Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Goma_offensive